Ұлы Талас пен Алатаудың асқар шыңдары көк тіреген Төлеби ауданы — бүгінде табиғатымен де, тарихымен де туристерді өзіне баурап алатын Түркістан облысының ең көрікті аймақтарының бірі. Бұл өңір тек жасыл желекке оранған тауларымен, сарқырап аққан өзендерімен ғана емес, жер қойнауында жатқан мыңжылдық құпияларымен де құнды. Төлеби өңірінде экотуризм, этнотуризм және тарихи-танымдық туризм қатар дамып келеді. Табиғат аясында демалып қана қоймай, өткен ғасырлардың шежіресіне үңілгісі келетін саяхатшылар үшін бұл өлке — нағыз ашылмаған қазына.

Төлебидің туристік әлеуетін арттырып, тарихшылар мен жиһангездердің қызығушылығын тудырып отырған сондай киелі орындардың бірі — Ақсу өзенінің бойы мен оның жағалауындағы көне қалашықтар жүйесі.

Өңірдегі ең сулы әрі асау өзендердің бірі — Ақсу. Ұзындығы 133 шақырымға созылатын бұл өзен Арыс алабына жатады. Өзеннің мұздықтардан бастау алатын салқын да мөлдір суы құрамындағы минералдарға байланысты ерекше ақшыл-көгілдір түспен көз тартады. Дәл осы өзеннің төменгі ағысында, көршілес Сайрам ауданының Ақбұлақ ауылына кіре беріс тұсында атақты Жартытөбе жотасы мен көне қалашық орны орналасқан.

VI–VIII және IX–XII ғасырларға тиесілі бұл ескерткіш өз заманында Ұлы Жібек жолының бойындағы маңызды күзет бекеті әрі керуендер аялдайтын стратегиялық бекініс болған. Жотаның үстінен қарағанда Ақсу өзенінің кең алқабы алақандағыдай көрінеді. Археологиялық қазбалар кезінде бұл маңнан ежелгі қыш ыдыстардың сынықтары мен дән үгіткіштер табылып, өлкеде ерте дәуірде-ақ тіршіліктің қайнағанын дәлелдеді.

Егер Ақсу өзенінің жоғары ағысына, яғни Төлеби ауданының Жоғарғы Ақсу ауылдық округіне қарай өрлесеңіз, табиғаты жәннаттай Сарқырама ауылына тап боласыз. Дәл осы ауылдың маңында, өзеннің асау толқындары жиектеген биіктікте ортағасырлық Көлбай қалашығы орналасқан.

Х–ХІІ ғасырларда, яғни Қарахан мемлекетінің дәуірлеген шағында бұл қалашық гүлденген мәдениет пен сауданың орталығы болды. Сол замандағы аймақтың бас шаһары — Испиджаб (Сайрам) оазисінің құрамдас бөлігі ретінде, Көлбай қалашығы Ақсу өзенінің суын тиімді пайдаланып, егіншілік пен мал шаруашылығын қатар дамытты. Табиғи биік төбе мен өзен арнасының қиылысуы қаланы жау шабуылынан қорғайтын берік бекініске айналдырған.

Сарқырама ауылының маңы тек Көлбаймен ғана шектелмейді. Мұнда тарихы тіпті тереңде жатқан (б.з. IV және VII ғғ.) Базарбай төбе ескерткіштері, сондай-ақ көршілес Мәдени ауылындағы көне қалашық пен өзеннің төменгі ағысындағы әйгілі Ханқорған, Құрлық бекіністері орналасқан. Бұл нысандардың барлығы — Төлеби жерінде отырықшы-егіншілік және қала мәдениетінің жоғары деңгейде болғанының бұлтартпас дәлелі.

Бұл тарихи-маршрут туристер үшін де, өлкетанушылар үшін де өте қолайлы: Шымкент немесе Леңгір қаласынан шыққан саяхатшылар алдымен Сайрам ауданындағы Жартытөбе жотасына соғып, одан кейін Ақсу өзенін бойлай жоғары өрлеп, Төлебидің Сарқырама ауылындағы Көлбай қалашығына жете алады.

Жартытөбе мен Сарқырама ауылына дейін жеңіл көлікпен емін-еркін жетуге болады. Ал Ақсудың жоғарғы жағындағы атақты Ақсу каньонының (тереңдігі 500 метрге жететін Орталық Азиядағы ең терең шатқалдардың бірі) ең көрікті тұстарына бару үшін жол таңдамайтын (4х4) көліктер қажет.

 Көлбай қалашығы мен Ақсу өзенінің бойында табиғат аясында серуендеуге, атқа мінуге және өзен жағасындағы заманауи эко-аймақтар мен қонақ үйлерде демалуға толық жағдай жасалған.

Төлебидің тұмса табиғаты мен Ақсу бойындағы Көлбай, Жартытөбе секілді көне шаһарлардың үйлесімі — өткен күн мен бүгінгі уақытты жалғап тұрған алтын көпір іспетті. Бұл өлкеге жасалған әрбір саяхат — тарихтың тірі беттерін парақтаумен тең.