Қоғамда жиі талқыланатын, кейде түсінбеушілік тудыратын маңызды тақырыптардың бірі – міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі. Көпшілік арасында «МӘМС төлемесең, дәрігер қарамайды», «емделу тек ақылы болады» немесе керісінше «бәрі тегін» деген қарама-қайшы пікірлер де бар. Бұл жағдай халықтың медициналық қызметке деген сеніміне де, түсінігіне де әсер ететіні анық.

Осы мәселені терең түсініп, жауабын білу үшін біз Шымкент қаласындағы №14 емдеу орталығының жалпы тәжірибелі дәрігері Тоғжан Өмірбековамен әңгімелескен едік. Оның айтуынша, ең алдымен түсіну керек нәрсе – Қазақстанда ешбір азамат медициналық көмексіз қалмауы тиіс. Бұл мемлекет кепілдік беретін негізгі қағидалардың бірі. «Көп адам МӘМС төлемесем, аурухана мені қабылдамайды деп ойлайды. Бірақ бұл дұрыс түсінік емес. Әрбір азаматқа кепілдендірілген тегін медициналық көмек көлемі бар. Ол барлық адамға, тіпті сақтандырылмағандарға да көрсетіледі. Әсіресе жедел жағдайларда, өмірге қауіп төнген кезде көмек міндетті түрде беріледі», – дейді дәрігер.

Осы тұста қоғамда жиі шатасатын екі ұғым бар. Атап айтқанда, кепілдендірілген тегін медициналық көмек және міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру арқылы көрсетілетін қызметтер. Біріншісі – мемлекет тарапынан барлық азаматқа берілетін базалық көмек болса, екіншісі – кеңейтілген, жоспарлы және жоғары технологиялық медициналық қызметтер пакеті. Яғни МӘМС жүйесі адамның денсаулығына қосымша мүмкіндік береді, ал базалық көмек әрдайым қолжетімді болып қалады.

Дәрігердің айтуынша, адамдардың көпшілігі осы айырмашылықты түсінбегендіктен, жүйеге деген сенімсіздік пайда болады. «Мысалы, адам кенеттен ауырып қалса немесе жарақат алса, біз оны мәртебесіне қарамай қабылдаймыз. Бұл – медицина этикасы ғана емес, заң талабы. Бірақ егер ол адам жоспарлы түрде тексерілгісі келсе, қымбат диагностика немесе арнайы маман көмегіне жүгінсе, онда МӘМС мәртебесі маңызды рөл атқарады», – дейді Тоғжан Өмірбекова.

Қазіргі таңда медициналық қызметтің спектрі кеңейген сайын, оның қаржылық құрылымы да күрделене түсті. Бұрын адамдар көбіне тек ауруханаға жүгінумен шектелсе, қазір алдын ала тексерілу, скрининг, профилактика, ұзақ мерзімді емдеу, күрделі операциялар сияқты бағыттар көбейді. Осындай қызметтердің барлығын бірдей мемлекеттің толықтай тегін қамтамасыз етуі қиын, сондықтан сақтандыру жүйесі енгізілген. Бұл жүйе азаматтардың ортақ жауапкершілігі арқылы медициналық көмектің сапасын және қолжетімділігін арттыруды көздейді.

Дегенмен, қоғамда «төлемесең, емделе алмайсың» деген қорқыныш та бар. Бұл жерде дәрігер тағы бір маңызды мәселеге тоқталды. Ешбір адам шұғыл жағдайда көмексіз қалмайды. «Егер науқастың жағдайы ауыр болса, қан кету, инфаркт, инсульт сияқты өмірге қауіпті жағдайлар болса, біз бірден көмек көрсетуге міндеттіміз. Мұнда ешқандай төлем немесе мәртебе сұралмайды. Ең бастысы – адамның өмірін сақтау», – дейді маман.

Сонымен қатар, МӘМС жүйесінің артықшылықтары да аз емес. Бұл жүйе арқылы азаматтар қымбат диагностикалық тексерулерден өте алады, жоспарлы операцияларға қол жеткізеді, бейінді мамандардың кеңесін ала алады. Бұрын мұндай қызметтердің кейбірі тек ақылы түрде көрсетілетін болса, қазір сақтандыру арқылы әлдеқайда қолжетімді болды. Бұл, әсіресе, созылмалы ауруы бар адамдар үшін үлкен мүмкіндік.

Тоғжан Өмірбекованың айтуынша, МӘМС жүйесінің басты мақсаты – емдеуді тек ауырған кезде емес, алдын алу деңгейінде дамыту. «Біз қазір профилактикаға көбірек көңіл бөле бастадық. Себебі ауруды ерте анықтау емнің нәтижесін әлдеқайда жеңілдетеді. Егер адам уақытында тексеріліп отырса, күрделі жағдайлардың алдын алуға болады», – дейді ол.

Алайда жүйенің тиімді жұмыс істеуі үшін халықтың да белсенділігі қажет. Яғни азаматтар өз мәртебесін бақылап, жарналарын уақытылы төлеп отыруы тиіс. Бұл тек жеке адамның емес, жалпы медициналық жүйенің тұрақтылығына әсер етеді. Өйткені сақтандыру жүйесі ортақ қор принципімен жұмыс істейді. Бүгін дені сау адам төлесе, ертең ол ауырған кезде басқа біреудің жарнасы арқылы көмек алады.

Қоғамда жиі кездесетін тағы бір мәселе – ақпараттың жеткіліксіздігі. Көп адам өз құқығын толық білмейді. Кейбірі қандай қызмет тегін, қайсысы сақтандыру арқылы көрсетілетінін ажырата алмайды. Соның салдарынан түсінбеушілік туындайды. Дәрігер бұл туралы былай дейді: «Кейде бізге келген адамдар «мен төлемесем, сіздер қарамайсыздар ма?» деп сұрайды. Ал шын мәнінде біз алдымен медициналық көмек көрсетуге міндеттіміз. Тек қызметтің түрі мен көлемі әртүрлі болады».

Медициналық жүйенің дамуы тек құрылымдық өзгерістермен шектелмейді, ол адамдардың сана-сезіміндегі өзгерісті де талап етеді. Бұрын медицина тек емдеу орны ретінде қабылданса, қазір ол алдын алу, бақылау және өмір сапасын жақсарту жүйесіне айналып келеді. Бұл өзгеріс бір күнде қалыптаспайды, ол уақыт пен түсінікті қажет етеді. Сондықтан МӘМС жүйесін тек қаржылық міндет ретінде емес, денсаулық мәдениетінің бір бөлігі ретінде қарастырған дұрыс. Себебі денсаулық тек жеке мәселе ғана емес, ол қоғамның жалпы сапасын айқындайтын фактор. Егер халық уақытылы тексеріліп, профилактикаға мән берсе, ауру деңгейі де төмендейді, медициналық жүктеме де азаяды. Тоғжан Өмірбекова осындай ойды түйіндей келе: «Медицинада ең бастысы – адам өмірі. Қалғанының бәрі соған қызмет етеді. МӘМС те, тегін көмек те  бір мақсаттың екі түрлі құралы. Ең маңыздысы адамның дер кезінде көмек алуы», – дейді.

Сонымен, МӘМС төлемеген адам медициналық көмексіз қалады деген түсінік дұрыс емес. Қазақстанда әр азаматқа мемлекет кепілдік берген базалық медициналық көмек міндетті түрде көрсетіледі, ал шұғыл жағдайларда адамның өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төнген кезде оның сақтандырылған-сақтандырылмағанына қарамастан, дәрігерлер көмек көрсетуге міндетті. Бұл медициналық жүйенің ең негізгі әрі өзгермейтін қағидаларының бірі. Дегенмен, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінің мәні тек осы базалық көмекте емес, оның ауқымын кеңейтетін қосымша мүмкіндіктерінде жатыр. Яғни МӘМС арқылы азамат жоспарлы емге, терең диагностикаға, жоғары технологиялық медициналық қызметтерге қол жеткізе алады. Бұл өз кезегінде ауруды тек асқынған кезде емес, ерте кезеңінде анықтап, емдеуге мүмкіндік береді.

Осы тұрғыдан алғанда, МӘМС жүйесін тек «төлем жасаймын немесе жасамаймын» деген қарапайым қаржылық міндет ретінде қабылдау жеткіліксіз. Ол денсаулық сақтау саласын жаңа деңгейге көтеруге бағытталған әлеуметтік модель. Бұл модельдің басты мақсаты – халықтың медициналық қызметке қолжетімділігін арттыру ғана емес, сонымен бірге аурудың алдын алу мәдениетін қалыптастыру, адамдарды өз денсаулығына ерте бастан жауапкершілікпен қарауға үйрету. Себебі қазіргі медицина тек емдеу емес, ең алдымен алдын алу қағидатына сүйенеді. Егер адам уақытылы тексеріліп, қажетті скринингтерден өтіп отырса, көптеген ауыр аурулардың алдын алуға болады немесе оларды ерте кезеңде анықтап, толық емдеуге мүмкіндік туады.

Сонымен қатар, бұл жүйе медициналық қызмет сапасының артуына да ықпал етеді. Өйткені сақтандыру жүйесі арқылы жиналған қаражат медициналық мекемелердің материалдық-техникалық базасын жаңартуға, дәрігерлердің біліктілігін арттыруға, жаңа технологияларды енгізуге жол ашады. Бұл тек бір адамның емес, бүкіл қоғамның денсаулық деңгейіне әсер ететін ұзақ мерзімді процесс. Сондықтан МӘМС-ті тек бүгінгі күннің мәселесі ретінде емес, болашаққа жасалған әлеуметтік инвестиция ретінде қарастырған дұрыс. «Ең бастысы – адамның медициналық көмекке дер кезінде қол жеткізуі. Біз үшін пациенттің мәртебесі емес, оның жағдайы маңызды. Бірақ жүйенің мүмкіндігін толық пайдалану үшін әр азамат өз жауапкершілігін түсінуі қажет», – дейді дәрігер Тоғжан Өмірбекова. Бұл сөздердің астарында үлкен мән жатыр. Өйткені кез келген жүйе қаншалықты жақсы ұйымдастырылса да, оның тиімділігі қоғамның қатысуына тікелей байланысты. Сондықтан әр азамат МӘМС жүйесін тек міндет ретінде емес, өз денсаулығын қорғаудың құралы ретінде қабылдауы маңызды. Бұл тек бүгінгі ауруды емдеу емес, ертеңгі ауыр жағдайлардың алдын алу, өмір сапасын жақсарту деген сөз.

Денсаулық – адамның ең басты капиталы болса, сол капиталды сақтау мен нығайтуда медициналық сақтандыру жүйесінің орны ерекше. Осы тұрғыдан алғанда, МӘМС – жай ғана қаржылық механизм емес, ол қоғамның денсаулық мәдениетін қалыптастыратын, азамат пен мемлекет арасындағы өзара сенім мен жауапкершілікке негізделген маңызды әлеуметтік институт.

Аида ӨТЕП