Мешін деген қандай мақұлық?

Screenshot_3.jpg

2016 жыл мешін жылы. Жалпы жыл қайыру, 12 жылдық айналымды мүшел деп атау, әр жылға бір хайуанның атын беру үрдісінің қайдан шыққаны туралы болжамдар көп. Мұның түп-тамыры шығыста, көне Вавилоннан бастау алады деген деректер бар. Ал, кейбір  ғалымдар бұл дәстүр көне түркі-моңғол халықтарынан шығып, бұдан кейін ол Қытай мен Тибетке тараған дейді. Қайсысының ақиқат екендігін білмедік, бірақ бабаларымыз әр жылға бір аңның атын беруді тым ертеден бастаған сияқты. Мәселен  8 ғасырда түріктің көксемсері атанған Күлтегіннің басына қойылған ескерткіште оның қой жылы қайтыс болып, басына  қойылған бітік тастағы жазулардың мешін жылы қашалғаны жазылған. Осы және басқа да көне түркі жазуларында соғыстардың, жорықтардың, оқиғалардың даталары үнемі «қоян жылында», «доңыз жылында» деген сияқты тіркестермен берілген. Соған қарағанда жыл санаудың бұл түрі көшпенділердің күнделікті өмірімен біте қайнасқан тәрізді. 

Табылдырықтан аттағалы жатқан жыл--мешін. Тышқаннан басталатын 12 жыл атауларының ішінде ол тоғызыншы болып тұр. Жалпы қазақтың жыл қайыруының қытай, басқа да шығыс халықтары қолданатын шығыс күнтізбесіне қарағанда аз-маз өзгешілігі бар. Мәселен шығыс күнтізбесіндегі қораз жылы біздіңше тауық, жолбарыс—барыс,  ешкі—қой деп аталады. Бірақ бұлардың ішінде екі аңның атауы бізге түсініксіздеу. Оның біріншісі ұлу,  екіншісі біз әңгіме еткелі отырған мешін.

Ұлудың не мағына беретіні туралы түрлі болжамдар бар. Ол өзіміз білетін кәдімгі ұлу ма, жоқ әлде басқа ма? Қытай күнтізбесінде ұлу жылы-- айдаһар деп аталады. Кейбір зерттеушілер «ұлу қытайдың «лұн» деген сөзінен шыққан, бұл айдаһар деген мағынаны береді, оны ұлу жәндігімен шатастырмау қажет» дегенді айтады. Ал мешін туралы біржақты пікір жоқ. Шығыс күнтізбесінде ол маймыл деп аталады. Бірақ мешін деген расында да маймыл ма, әлде басқа жануар ма, бұған келгенде талас –тартыстың бары рас. 

Қытайда тұратын қазақтар мешін деп суда өмір сүретін кене тәріздес жәндікті атайтынға ұқсайды. Мешін деген балық дегенді де айтушылар бар. Көне тарихи деректерде ол «бічін», «мәчін» деген түрінде кездеседі. Оның мағынасы қазақтың «мешел», «мешеу» деген сөзіне жақын келетін сияқты. Жалпы, түркі-моңғол халықтарының ұғымында «мешін» деген сөз жақсы мағына бермейді. Ол «азғын», «опасыз», «жабайы», «тағы»  дегенді білдіреді. Мына бір деректі қараңыз, елуінші жылдары Моңғолияға барып, Күлтегін ескерткішін зерттеген кеңес археологтары  жергілікті халықтан аң тәріздес жабайы адамдар туралы аңыз-әңгімелерді естіген екен. Сол аңыздарға қарағанда моңғол жерінде айналасындағыларға опасыздық жасап, соның кесірінен жұрттан қуылып, аңға айналып кеткен тағы адамдар өмір сүреді. Бір қызығы, көне қытай, моңғол деректерінде ол тағы адамдар «битчун» деп аталған. Тіпті «битчунның» көнеде салынған суреттері де табылған. Суретте ол жартылай адам, жартылай маймыл түрінде бейнеленген.  Осы мәліметтерге қарағанда мешін біздің түсінігіміздегі «қар адамына» сәйкес келетін сияқты. 

Ал мешіннің, яғни адам-маймылдың қазақтың жыл қайыруына не себепті енгені тағы да түсініксіздеу. 

Тарих тереңіне үңілсек...

Мешін жылын қазақ жақсы атамайды. Арғы жақты айтпай-ақ қояйық,  ХХ ғасырда қазақтың басынан өткен екі ашаршылық та мешін жылдарына тура келіпті. Оның алғашқысы «тасмешін» аталған ашаршылық 1920 жылы жұттан, оның ақыры қызылдардың талап-тонауынан басталды. Бұдан кейін келген 1932 жылғы мешін жылында қазақ бұрын-соңды болып көрмеген ашаршылыққа ұшырады. Осы ашаршылықтарда өлген қазақтардың санын 4-5 миллионға дейін жетті деген мәліметтер бар.   Бұдан кейін келген 1944 жылғы мешін Ұлы Отан соғысына тура келеді. Ал 1956, 1968, 1980 жылдар жалпы жақсы жылдар саналады. 

1992 жылғы—мешін жылы енді ғана Тәуелмсіздігін жариялаған Қазақстан үшін табысты болды. Әсіресе, сыртқы саясатта. 

-30 қаңтарда Қазақстан Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының мүшелігіне өтіпті.

-2 наурызда Біріккен Ұлттар Ұйымының толық мүшелігіне қабылданды.

-7 мамырда Қазақстанның Қарулы Күштері құрылды. 

-15 мамырда Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Өзбекстан Ұжымдық қаупісіздік шартына қол қойды. 

-22 мамырда Қазақстан ЮНЕСКО-ға мүше болды.

-4 маусымда еліміздің мемлекеттік рәміздері қабылданды. 

2004 жылғы мешін жылы Мәжіліс сайлауымен есте қалыпты.  Сайлау әсіресе, өңірлерде өте тартысты жүрді. Біздің білуімізше бұл үміткерлердің депутаттыққа бір мандат бойынша түскен соңғы сайлауы болды. Бұдан кейінгі Мәжіліс сайлаулары партиялық тізім бойынша өтіп келеді. 

Мұрағаттан, 2015 ж

Мүмкін сізді қызықтыратын тақырыптар:

  • Kaspi Жұма дегеніміз не?
  • Қай күнде қандай қасиет бар?
  • ​Сіз аң-құстардың өмір сүру ерекшеліктерін білесіз бе?
  • Оқ өтпейтін костюм
  • Баскетбол қайдан шыққан?
  • Ақпарат

    • Oinet.kz ақпарат агенттігін есепке қою туралы № 16379-ИА куәлігі 06.03.2017 жылы Байланыс, ақпараттандыру және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы мемлекеттік бақылау комитетінен берілді.

    Әлеуметтік желілер

  • Яндекс.Метрика