Қызылордада өткен бесінші Ұлттық құрылтай қоғамдық пікір қалыптастыратын маңызды алаң ретінде өз жұмысын қорытындылады. Ел дамуының әр бағытын қамтыған бұл жиын қоғам назарындағы мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік берді. Құрылтайдың мазмұны, форматы және болашағы туралы ой-пікірлер әртүрлі. Осы орайда біз ақын, Ұлттық құрылтай мүшесі Біржан Байтуовпен әңгімелесіп, оның құрылтай жұмысына қатысу тәжірибесі, секциялық талқылаулардың маңызы және жалпы бұл институттың қоғамдағы рөлі жөніндегі көзқарасын сұрадық.

– Кеше өткен Ұлттық құрылтайдың алдында секциялар жұмыс істеді. Бұл секцияларда не мәселе талқыланды?

– Ұлттық құрылтай жоғары деңгейде өтті. Сыр өңірі – Алаштың анасы саналатын, тарихи мәні айрықша қасиетті мекен. Осындай киелі Қызылорда топырағында бесінші Ұлттық құрылтай дүркіреп өтті. Бұл өңірдің қазақ тарихындағы орны ерекше. 100 жыл бұрын Қызылорда алғаш рет ел астанасы болып, сол кезеңде қазақ халқын кемсітушілікпен «киргиз-кайсак» деп атау ресми түрде түзетіліп, Сәкен Сейфуллиннің бастамасымен халқымыздың өз атауы – «қазақ» деген тарихи әділ атау қайтарылған еді. Сондықтан Қызылорда ұлтымыз үшін аса маңызды, тағылымы терең өңір.

Осы қасиетті жерде өткен бесінші Ұлттық құрылтай Президенттің қатысуымен жоғары деңгейде ұйымдастырылды. Құрылтай аясында төрт секция жұмыс істеді. Олар: әлеуметтік-мәдени даму секциясы, білім мен ғылым секциясы, азаматтық қоғам секциясы және экономика мен ауыл шаруашылығы секциясы.

Ұлттық құрылтайдың мүшесі ретінде соңғы үш жыл қатарынан әлеуметтік-мәдени даму секциясында жұмыс істеп келемін. Себебі өзім мәдениет пен өнер саласының маманымын және бұл бағытта шешімін күткен өзекті мәселелер аз емес. Сондықтан осы секциядағы талқылауларға белсенді түрде қатыстым.

Әр секцияда шамамен 25-30-ға жуық мүше болды. Ешқандай шектеу қойылған жоқ, барлық қатысушыларға теңдей сөз сөйлеу мүмкіндігі берілді. Әркім өз ұсынысын ортаға салып, маңызды мәселелерді талқылады. Ұлттық құрылтайдың хатшылығы барлық айтылған ұсыныстарды сол жерде жазып алып, таспаға түсіріп, жүйелеп отырды. Кейін бұл ұсыныстар қорытындыланып, тиісті сала министрліктеріне тапсырма ретінде жолданады. Ал жылдың соңында құрылтай мүшелері қайта жиналып, атқарылған жұмыстар бойынша есеп тыңдайды. Осы тұрғыдан алғанда, құрылтай аясында өте ауқымды әрі нақты жұмыстар атқарылды деп айтуға болады. Атырауда, Бурабайда және биыл Қызылордада өткен құрылтайларға қатыстым. Бұл жиындарда салаға қатысты мәселелерден бастап, ұлттық деңгейдегі, тіпті кейде халықаралық және жаһандық тақырыптарға дейін кеңінен талқыланды.

Секцияларға бөлініп жұмыс істеу өте орынды әрі тиімді шешім деп санаймын. Өйткені біріншіден, 117 адамды бір мезетте бір залға жинап, барлық мәселені талқылау мүмкін емес. Екіншіден, әркім барлық саланы терең біле бермейді. Мысалы, мен экономиканың жалпы ахуалын түсінгеніммен, оның ішкі тетіктерін кәсіби деңгейде меңгермегенмін. Ал идеология, мәдениет пен руханият саласы маған жақын бағыт. Әр қатысушы өз қалауына қарай кез келген секцияға қатыса алды. Тіпті, әлеуметтік-мәдени даму секциясының мүшесі бола тұра, түстен кейін азаматтық қоғам секциясының отырысына қатысуға да ешқандай шектеу болған жоқ. Кейбір әріптестер бірнеше секцияға қатар қатысып, өз пікірлері мен ұсыныстарын білдірді.  Осылайша, Ұлттық құрылтайдың төрт секцияға бөлініп, жүйелі түрде жұмыс істеуі мазмұнды әрі нәтижелі болды деп толық сеніммен айтуға болады.

– Бұл құрылтайдың соңғы отырысы. Төрт жыл қызмет еткен, жалпы Ұлттық құрылтайдан кәсіби Парламент-Құрылтайға дейінгі аралықтағы институттың жұмысына қандай баға бересіз? Осы кеңестің қабырғасында мемлекеттің тағдырын шешті дейтіндей не мәселе көтерілді?

– Ұлттық құрылтай мемлекеттік консультативтік-кеңесші орган ретінде құрылған маңызды алаң. Оның аясында ел үшін мәні зор көптеген бастамалар көтерілді. Мен алдыңғы екі құрылтайға қатыспағаныммен, өзім қатысқан соңғы үш құрылтайда қоғамды алаңдатқан іргелі мәселелер кеңінен талқыланды деп сеніммен айта аламын. Бұл жиындар бір реттік пікір айту алаңы емес, нағыз үлкен диалог алаңына айналды. Құрылтайда көтерілген мәселелер тек айтылып қана қоймай, хаттамаға түсірілді, жан-жақты талқылаудан өтті. Барлық ұсыныстар Президент Әкімшілігінде жинақталып, салалар бойынша жүйеленіп, тиісті мемлекеттік органдарға шешімін табу үшін жолданды.

Тарихи тұрғыдан алғанда, «Құрылтай» ұғымының өзі қазақ үшін терең мағынаға ие. Ол ұлттың басын қосатын, ұлттың үнін айтатын үлкен алаң, маңызды мінбер. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі Ұлттық құрылтай да сол тарихи миссияны лайықты жалғастырды деп ойлаймын. Оған құрылтайдың мүшесі ретінде менің баға бергенім дұрыс болмайтын шығар. Оған халық баға беруі керек деп ойлаймын. Дегенмен, меніңше бұл өзін-өзі ақтаған үлкен жоба, жақсы орган болды және өзінің миссиясын абыроймен атқарып шықты деп ойлаймын.

Тағдыршешті мәселелерге келетін болсақ, мен бір-ақ нәрсені айтқым келеді. Осы Ұлттық құрылтайда көтерілген ұсыныстардың негізінде он бір заң қабылданды. Яғни, құрылтай мінберінде бастама көтеріліп, ол Парламентке жолданып, соның нәтижесінде нақты он бір заң өмірге келді.

Соның бірі – лудоманияға қатысты заң. Бұл қоғам үшін, әсіресе, жастар үшін аса өзекті мәселе екені белгілі. Сонымен қатар, біздің ата-бабамыздың дүниетанымына, салт-дәстүріне, тіпті жалпы адамзат табиғатына жат, бұрын-соңды санамызда болмаған азғындықты насихаттауға қарсы, жастардың санасын улауға бағытталған ЛГБТ пропагандасына қарсы заң да қабылданды. Бұл мәселе де тікелей құрылтайдың мінберінде көтеріліп, кейін депутаттар тарапынан қолдау тауып, заң деңгейінде шешімін тапты.

Бұдан бөлек, салт-дәстүрімізді, ұлттық құндылықтарымызды заңмен қорғау қажет деген ұсыныстар да айтылды. Бұл мәселелер алдағы уақытта өз шешімін табады деп ойлаймын. Сондай-ақ, құрылтайда көтерілген бастамалардың негізінде 26 заңға түзетулер енгізілді.

Заң мен Конституция азаматтық қоғамның негізгі тірегі. Осы тұрғыдан алғанда, нағыз тағдыршешті мәселелер дәл осы Ұлттық құрылтайда көтеріліп, нақты шешімін тапты деп айтуға толық негіз бар.

– Егер құпия болмаса айтыңызшы, жалпыхалықтың референдумды биыл өткізу жөнінде әңгіме айтылды ма?

– Бұл бағытта шамамен 100-ге жуық адамнан тұратын арнайы комиссия құрылып, жүйелі түрде жұмыс істейді. Комиссия барлық ұсыныстарды толықтай талқылап, сараптап болғаннан кейін ғана референдумның нақты уақыты жарияланады.

Референдумның нақты күні айтылған жоқ. Меніңше, бәлкім жазда немесе күзге қарай болатын шығар. Жалпы, биылғы жылдың соңына дейін референдум толық өтіп бітеді деп ойлаймын.

– Осы Ұлттық құрылтайда бірнеше мәселе көтеріпсіз. Бұл қандай мәселелер?

– Мен Ұлттық құрылтайға әр барған сайын тұрақты түрде, белсенді түрде көптеген мәселелерді көтеріп келдім. Бұған дейінгі Ұлттық құрылтайлардың бірінде ұлттық құндылықтарымызды заңмен қорғау қажет деген мәселені көтерген болатынмын.

Білесіздер, продюсер Баян Мақсатқызы қазақ келіндерінің сәлем салу дәстүрін «жабайылық» деп бағалады. Ал сәлем салу мыңдаған жылдардан бері келе жатқан халқымыздың дәстүрі. Мұндай құрмет көрсету үлгілері басқа елдерде де бар. Мысалы, Жапонияда да, Еуропа елдерінде де, тіпті ағылшындардың өзінде королева Елизаветаға сәлем салу дәстүрі болған. Яғни бізге ұқсас салт-дәстүрлер әлемнің көптеген елінде сақталып отыр. Басқалар дәстүрін қадірлеп жатқанда, бізде оны жабайылыққа теңеу дұрыс емес деп есептеймін.

Одан кейін мемлекеттік рәміздеріміздің қадірін түсірген жағдайлар болды. «Шиза» сияқты әншілердің мемлекеттік туды бұтына қысып, халыққа лақтырған әрекеттері қоғамда үлкен наразылық тудырды. Сонымен қатар, өздерін лесбиянка деп танытқан адамдар ұлттық асымызды мазақ етіп, киіз үйімізді қорлап, бейнероликтер түсірді. Осындай әрекеттердің барлығына заң жүзінде тосқауыл қойып, жауапкершілікке тарту қажет деген мәселе көтердім. Өйткені егер біз мұны заңмен қорғамасақ, ертең тағы біреулер дәл солай қайталауы мүмкін.

Өткен жылғы құрылтайда тағы бір маңызды ұсыныс айттым. Ол – мыңжылдықтардан бері келе жатқан тарихи-мәдени ескерткіштеріміздің жай-күйін тұрақты түрде тексеретін республикалық комиссия құру туралы бастама. Себебі Түркістан облысы Созақ ауданында 800 жылдан астам тарихы бар Ақбикеш мұнарасы қайта реставрациядан өткеннен кейін құлап қалды. Ашық айтқанда, құлатып алдық. Мұндай жағдай басқа ескерткіштерде де болуы мүмкін. Сондықтан барлық тарихи нысандарды зерделейтін, бақылап отыратын үлкен комиссия қажет екенін айттым. Бұл ұсынысым қолдау тауып, нәтижесінде комиссия құрылды.

Тағы бір көтерген мәселем – туристер баратын демалыс аймақтарына қатысты. Бурабай, Алакөл, Балқаш, Шардара, Қасқасу, Баянауыл сияқты көрікті жерлерге барсаңыз, көбіне шетелдің даңғаза әндері қойылып тұрады, маңдайшаларында да ешқандай талап жоқ, бәрі шетел тілінде жазылған. Ал кез келген елге барсаңыз, сол елдің тағамымен, мәдениетімен танысып қайтасыз. Ал Қазақстанға келген турист «Қазақстан деген осындай екен» деп кетпеуі керек. Сондықтан демалыс аймақтарында қойылатын әндерді, атауларды, ұсынылатын тағамдарды бір жүйеге, бір қалыпқа келтіру керек деген ұсыныс айттым. Бұл да маңызды әрі өзекті мәселе деп ойлаймын.

Биылғы құрылтайда да төрт-бес мәселе көтердім. Біріншісі – қазақ авторларының жанайқайы. Қазіргі таңда сазгерлер, орындаушылар, ақындар дұрыс қаламақы ала алмай отыр. Себебі бұл саланы бірнеше авторлық қоғамдар бөліп алған, өзара соттасудан көз ашпайды. Кейбірі жылына бір рет те қаламақы төлемейтін деңгейге жеткен. Ал бұл саланың айналасында миллиардтаған қаржы айналып жатыр. Кейбір авторлық қоғамдар авторларға 20–30 мың теңге беріп, «балаға кәмпит бергендей» алдап отыр. Ал мәдениет пен шығармашылық – үлкен идеологиялық күш. Сондықтан авторлардың да жанайқайын мемлекет естуі керек. Менің ойымша, бұл мәселені мемлекет жекелеген авторлық қоғамдардан өз қолына алып, жүйелі түрде реттеуі қажет.

Екінші көтерген мәселем сталкингке қатысты. Жақында ғана Нұрай есімді қаршадай қарындасымыз қандықол қылмыскердің қолынан қаза тауып, бүкіл ел дүр сілкінді. Бұл қылмыстың алдын алуға болатын еді. Адам ұрланғаннан кейін, яғни қыз алып қашу фактісі бойынша арыз-шағым түскенде полиция тиісті деңгейде жұмыс істемеген. Егер сол кезде адам ұрлау фактісімен ең кемі 15 тәулікке қамап, «қайталанса пәлен жылға сотталасың» деп ескерткенде, ол жігіт қыздың маңайына жоламас еді. Сондықтан мұны «қыз алып қашу – дәстүр» деп ақтауға болмайды. Бұл дәстүр емес. Бұл бойынша нақты, қатаң жұмыстар жүргізілуі тиіс.

Үшінші мәселе – салт-дәстүрлерімізді заманға сай толық түгендеп, жүйелеп, жазып, оған нақты анықтама беру қажеттігі. Дәстүрдің де озығы бар, тозығы бар. Мүмкін соғыс жылдарынан кейін ер адамдар азайып, қоғамдағы жағдайға байланысты кейбір нәрселерге көз жұма қараған болармыз. Бірақ қазіргі заманда, адам құқығы қорғалып жатқан кезеңде мұны дәстүр деп ақтауға болмайды.

Тағы бір көтерген мәселем – оқушылар арасында ақылы конкурстардың көбеюі. Белгілі бір соманы алып, балалардың бәрін сахнаға шығарып, соңында бәріне бірдей жүлделі орын таратып береді. Сонда жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар шығатын баланы қалай анықтаймыз? Ал қатыспайын десең, балама болатын мемлекеттік конкурстар жоқтың қасы. Сондықтан ең алдымен мемлекеттік конкурстарды көбейтіп, балалардың соларға қатысуына жағдай жасау керек. Әйтпесе, үш жүз баланың үш жүзіне де жүлде беру баланы шыңдамайды.

Төртінші көтерген мәселем – қосымша білім беру саласындағы мамандардың жалақысы. Өнер, музыка мектептері, оқушылар сарайларындағы жас мамандар өте төмен айлық алады. Жаңадан диплом алған жетігенші, қобызшы маман 120 мың теңге ғана алады. Қазір 120 мың теңгеге кімді жұмысқа шақырасыз? Сондықтан көпшілігі бұл саладан кетіп қалады. Ал олар кетсе, ұлттық аспаптарымызды үйрететін мамандар да қалмайды. 7–8 жыл оқып бітірген адам мұндай жалақыға жұмыс істеуге құлықсыз. Сондықтан ұлттық өнерді дамытамыз десек, осы сала мамандарының жалақысын көтеру керек. Ең кемі мектеп мұғалімдерімен тең деңгейде болуы қажет.

Осы айтылған мәселелердің барлығын Ұлттық құрылтайда көтердім. Біздің секцияның жетекшісі, вице-премьер, Ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева ханым барлық ұсыныстарымның тіркелгенін, назарға алынғанын және олар бойынша тиісті жұмыстар жүргізілетінін айтты.

– Парламентті «Құрылтай» деп атау ұсынылды. Қалай ойлайсыз, неге біз әлемдік стандарттағы терминнен қашамыз? «Мәжіліс» деген сөз кімге ұнамай қалды?

–  Иә, Парламентті «Құрылтай» деп атау туралы ұсынысты Президентіміздің өзі айтты. Мемлекет басшысы бұл атаудың біздің генімізге, тарихи жадымызға жақын екенін де атап өтті. Негізі, бұған таңғалатын ештеңе жоқ. Отыз жыл бойы «Парламент» деп айтып келдік. Әлемдік стандарт деп «сендер міндетті түрде былай айтуың керек, былай болуың керек» дейтін нақты ереже жоқ. Оны әр ел өзінше атайды. Мысалы, Қырғызстанда «Жоғарғы Кеңес» деп, Өзбекстанда «Олий Мажлис», Украинада «Рада» деп, Ресейде «Дума» деп, АҚШ-та «Конгресс» деп аталады. Сондықтан оның қатып қалған ережесі жоқ. Әр ел өзінің тарихи жадына, өз тілдік ерекшелігіне қарай атайды. Тарихи тұрғыдан алғанда біз «Құрылтай» деп атасақ артық болмаса кем болмайды. Мемлекеттік институттардың өзіміздің тарихи жадымызға, ұлттық болмысымызға сай аталғаны  жақсы емес пе? Неге біз өзімізді кем санауымыз керек? Неге өзімізді қор санауымыз керек? «Парламент» деп аталса күшті, ал «Құрылтай» деп аталса нашар ма сонда?

Біз бір кездері мемлекет құрудың үлгісін көрсеткен алып империялардың тікелей мұрагеріміз. Арғысы Сақ дәуірі, Түрік қағанаты, Қарахан мемлекеті, бергісі Жошы ұлысы, Алтын Орда, Ақ Орда, Қазақ хандығы –  барлығы әлемге үстемдігін жүргізген қуатты мемлекеттер болды. Сол алып империялар өз заманында дүниеге ықпал етіп тұрған кезде «Еуропада қалай айтады екен, ана жақта қалай аталады екен» деп ешкім қараған жоқ. Барлық жерде Құрылтай шақырылып, Құрылтай арқылы ел тағдыры шешілген. Сондықтан Мемлекет басшысының бұл ұсынысын мен өте орынды, батыл әрі дұрыс таңдау деп есептеймін. Мен бұл бастаманы толық қолдаймын.

– Әңгімеңізге рақмет! Сәттілік тілейміз!

Әңгімелескен: Аида ӨТЕП