Қоғамның өркениеті оның әлсізге қалай қарайтынымен өлшенеді. Ерекше қажеттілігі бар адам үшін қарапайым ғана баспалдақ, жабық есік, қолжетімсіз көлік немесе ақпараттың түсініксіз берілуі күнделікті өмірдегі үлкен кедергіге айналуы мүмкін. Ал біз үшін қалыпты көрінетін орта біреу үшін тұтас бір әлемнің есігін жабуы ықтимал. Сондықтан инклюзия – тек әлеуметтік саясаттың бір бағыты емес, қоғамның адамға деген көзқарасын айқындайтын маңызды өлшем.

Инклюзивті қоғам дегеніміз – ерекше қажеттілігі бар адамдарға ғана жағдай жасалған орта емес. Бұл – әр адамның қабілетіне, денсаулық жағдайына немесе өмірлік ерекшелігіне қарамастан өзін осы қоғамның толыққанды мүшесі сезінуі. Яғни инклюзияның түпкі мәні – біреуді қоғамға «қосып қою» емес, ешкімді қоғамнан бөліп қарамау.

Бүгінде Қазақстанда ерекше қажеттілігі бар 751 мың адам тұрады. Бұл – жай ғана статистика емес, әрқайсысының өз арманы, талабы, кәсібі, отбасы мен қоғамнан күтетін үміті бар адамдар. Олардың қатарында білім алғысы келетін бала да, еңбек еткісі келетін азамат та, спортпен айналысып, ел намысын қорғап жүрген спортшы да бар. Демек, басты мәселе – оларға бөлек әлем құру емес, баршаға ортақ қоғамда тең өмір сүруге жағдай жасау.

Осы бағытта Қазақстанда инклюзивті саясатты дамытуға арналған жүйелі жұмыстар жүргізілуде. 2025–2030 жылдарға арналған инклюзивті саясат тұжырымдамасы, оның Жол картасы және «Халықпен бірге» жобасы ерекше қажеттілігі бар азаматтар үшін қолжетімді ортаны қалыптастыруды көздейді. Мұндағы мақсат – кедергілерді азайтып қана қою емес, адамның қоғам өміріне толыққанды араласуына мүмкіндік беру.

Өйткені инклюзия ең алдымен есіктен басталады. Адам ғимаратқа кіре алмаса, қоғамдық көлікке еркін міне алмаса немесе қажетті ақпаратты пайдалана алмаса, оның қоғам өміріне қатысу мүмкіндігі де шектеледі. Осы тұрғыдан алғанда, қолжетімді орта – жай ғана пандус немесе лифт емес. Ол – адамның білім алуына, жұмыс істеуіне, емделуіне, мәдени және қоғамдық өмірге араласуына жол ашатын тұтас жүйе.

Қоғам кейде инклюзияны тек пандус, лифт немесе арнайы жабдықпен байланыстырады. Алайда кедергісіз орта бетон мен темірден ғана тұрмайды. Оның ең берік негізі – адамның адамға деген көзқарасы. Ғимараттың есігі ашық болғанымен, қоғамның көзқарасы жабық болса, мұндай орта толыққанды инклюзивті бола алмайды.

Қазақстанда 2026 жылдың соңына дейін 34 573 әлеуметтік инфрақұрылым нысанын бейімдеу жоспарланған. Бүгінде оның 31 673-і бейімделіп, Қолжетімділіктің интерактивті картасына енгізілді. Бұл – жоспарланған нысандардың 73 пайызы. Олардың қатарында білім беру және денсаулық сақтау ұйымдары, мәдениет мекемелері, мемлекеттік органдар, сауда және қызмет көрсету нысандары бар.

Дегенмен қолжетімді орта тек ғимаратпен шектелмейді. Қоғамдық көліктегі төмен еденді автобустар, арнайы орындар, дыбыстық хабарламалар, инватакси, өткелдердегі пандустар мен тактильді жолақтар да күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналуы керек. Көру қабілеті төмен азаматтар үшін Брайль жүйесі, есту қабілеті бұзылған адамдар үшін ымдау тілі, ал цифрлық ортада баршаға түсінікті әрі қолжетімді интерфейс қажет. Өйткені технология дамыған сайын ақпаратқа қолжетімділік те адам құқығының маңызды бөлігіне айналып келеді.

Бұл бағыттағы өзгерістердің бірі теміржол саласында көрініс тапты. Биыл маусымнан бастап І топтағы мүгедектігі бар адамдар әлеуметтік маңызы бар пойыздардағы арнайы орындарға билетті теміржол кассасына бармай-ақ, онлайн рәсімдей алады. Бұл үшін ҚТЖ-ның электрондық билеттеу жүйесі Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ақпараттық жүйесімен интеграцияланды. Нәтижесінде аталған санаттағы 90 мыңға жуық адам онлайн билет сатып алу мүмкіндігіне ие болды. Мұндай өзгерістің сырт көзге қарапайым көрінуі мүмкін. Бірақ кассаға бару үшін көлік іздеу, кезек күту немесе қажетті құжаттарды қайта-қайта ұсыну секілді қиындықтардың азаюы – ерекше қажеттілігі бар адам үшін үлкен жеңілдік. Инклюзия кейде осындай күнделікті ұсақ көрінетін, бірақ адамның еркіндігін арттыратын шешімдерден басталады.

Инклюзивті қоғам бір күнде қалыптаспайды. Ол баланың мектептегі алғашқы күнінен, ауладағы қарым-қатынастан, қоғамдық көліктегі мәдениеттен, жұмыс орнындағы түсіністіктен басталады. Ерекше қажеттілігі бар адам өзін қоғамға «артық» сезінбейтін, керісінше өз білімімен, еңбегімен және қабілетімен елге үлес қоса алатын орта қалыптасқанда ғана инклюзия өз мәніне ие болады.